ZALECENIE Nr 162
MIĘDZYNARODOWEJ ORGANIZACJI PRACY
dotyczące pracowników w starszym wieku.

Sesja Konferencji: 66

Konferencja Ogólna Międzynarodowej Organizacji Pracy,

zwołana do Genewy przez Radę Administracyjną Międzynarodowego Biura Pracy i zebrana tam w dniu 4 czerwca 1980 r. na sześćdziesiątej szóstej sesji,

przypominając Konwencję i Zalecenie dotyczące dyskryminacji w zakresie zatrudnienia i wykonywania zawodu, z 1958 r., które wśród wymienionych w nich przyczyn dyskryminacji nie uwzględniają wieku, ale przewidują możliwość uzupełnienia tej listy,

przypominając określone postanowienia dotyczące pracowników w starszym wieku zawarte w Zaleceniu dotyczącym polityki zatrudnienia, z 1964 r., oraz w Zaleceniu dotyczącym rozwoju zasobów ludzkich, z 1975 r.,

przypominając postanowienia konwencji i zaleceń w sprawie zabezpieczenia społecznego osób w starszym wieku, w szczególności Konwencji i Zalecenia dotyczących świadczeń w razie inwalidztwa, na starość i w razie śmierci żywiciela rodziny, z 1967 r.,

przypominając również postanowienia ust. 3 art. 6 Deklaracji w sprawie równości szans i traktowania pracujących kobiet, przyjętej przez Międzynarodową Konferencję Pracy na sześćdziesiątej sesji w 1975 r.,

zważywszy, że pożądane jest uzupełnienie istniejących konwencji i zaleceń normami w zakresie równości szans i traktowania pracowników w starszym wieku, ich ochrony w zatrudnieniu oraz w zakresie przygotowania do emerytury i jej uzyskania,

postanowiwszy przyjąć niektóre wnioski dotyczące pracowników w starszym wieku: praca i emerytura, która to sprawa stanowi czwarty punkt porządku dziennego sesji,

postanowiwszy, że wnioski te zostaną ujęte w formę zalecenia,

przyjmuje dnia dwudziestego trzeciego czerwca tysiąc dziewięćset osiemdziesiątego roku następujące Zalecenie, które otrzyma nazwę: Zalecenie dotyczące pracowników w starszym wieku, z 1980 r.:

I. POSTANOWIENIA OGÓLNE

1.1) Niniejsze Zalecenie ma zastosowanie do wszystkich pracowników, którzy mogą napotkać trudności w sprawach związanych z zatrudnieniem i wykonywaniem zawodu z powodu podeszłego wieku.
2) Przy wprowadzaniu w życie niniejszego Zalecenia może zostać przyjęta w każdym kraju dokładniejsza definicja pracowników, do których ma ono zastosowanie, w odniesieniu do określonych kategorii wiekowych, w sposób zgodny z ustawodawstwem i praktyką krajową oraz właściwy ze względu na warunki lokalne.
3) Pracownicy, do których niniejsze Zalecenie ma zastosowanie, będą nazywani „pracownikami w starszym wieku".

2. Problemy zatrudnienia pracowników w starszym wieku powinny być rozpatrywane w kontekście ogólnej i zbilansowanej strategii pełnego zatrudnienia oraz na szczeblu przedsiębiorstwa, ogólnej i zbilansowanej polityki społecznej, biorąc pod uwagę wszystkie grupy ludności i w ten sposób zapewniając, by problemy zatrudnienia nie były przesuwane z jednej grupy na drugą.

II. RÓWNOŚĆ SZANS I TRAKTOWANIA

3. Każdy Członek powinien, w ramach krajowej polityki popierania równości szans i traktowania pracowników bez względu na wiek i w ramach ustawodawstwa i praktyki w tym zakresie, zastosować środki zapobiegające dyskryminacji w sprawach zatrudnienia i wykonywania zawodu w stosunku do pracowników w starszym wieku.

4. Każdy Członek powinien, metodami właściwymi dla warunków i praktyki krajowej:
a) zastosować środki zapewniające efektywny udział organizacji pracodawców i pracowników w określaniu polityki, o której mowa w ust. 3 niniejszego Zalecenia;
b) zastosować środki zapewniające efektywny udział organizacji pracodawców i pracowników w popieraniu przyjęcia i przestrzegania takiej polityki;
c) wydać przepisy i/lub popierać programy, mające na celu zapewnienie przyjęcia i przestrzegania takiej polityki.

5. Pracownicy w starszym wieku powinni, bez dyskryminacji ze względu na wiek, korzystać z równości szans i traktowania z innymi pracownikami, w szczególności w zakresie:
a) dostępu do służb poradnictwa zawodowego i pośrednictwa pracy;
b) dostępu, uwzględniając ich osobiste umiejętności, doświadczenie i kwalifikacje, do:
i) zatrudnienia, według własnego wyboru, zarówno w sektorze publicznym, jak i prywatnym, zakładając, że w wyjątkowych przypadkach mogą być określone granice wieku ze względu na specjalne wymagania, warunki lub zasady pewnych rodzajów zatrudnienia;
ii) ułatwień w zakresie kształcenia zawodowego, w szczególności dalszego kształcenia i przeszkalania;
iii) płatnych urlopów szkoleniowych, w szczególności dla celów szkolenia i nauczania w zakresie spraw związkowych;
iv) awansu i sprawiedliwego rozdziału zadań;
c) zabezpieczenia zatrudnienia, z zastrzeżeniem ustawodawstwa i praktyki krajowej w zakresie rozwiązania stosunku pracy i z zastrzeżeniem wyników badań, o których mowa w ust. 22 niniejszego Zalecenia;
d) wynagrodzenia za pracę jednakowej wartości;
e) środków zabezpieczenia społecznego i świadczeń społecznych;
f) warunków pracy, włączając środki w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy;
g) dostępu do mieszkań, służb społecznych i instytucji leczniczych, w szczególności, gdy taki dostęp jest powiązany z działalnością zawodową lub zatrudnieniem.

6. Każdy Członek powinien zbadać właściwe przepisy prawne i decyzje oraz praktykę administracyjną w celu ich dostosowania do polityki, o której mowa w ust. 3 niniejszego Zalecenia.

7. Każdy Członek powinien, metodami właściwymi dla warunków i praktyki krajowej:
a) zapewnić w miarę możliwości stosowanie polityki, o której mowa w ust. 3 niniejszego Zalecenia, w każdej działalności kierowanej lub kontrolowanej przez władzę publiczną;
b) popierać stosowanie takiej polityki w każdej innej działalności, we współpracy z organizacjami pracodawców i pracowników i wszelkimi zainteresowanymi organami.

8. Pracownicy w starszym wieku i organizacje związków zawodowych, a także pracodawcy i ich organizacje powinni mieć dostęp do organów powołanych do badania skarg dotyczących równości szans i traktowania, w celu zapewnienia poprawy wszelkich praktyk uważanych za sprzeczne z tą polityką.

9. Należy zastosować wszystkie odpowiednie środki zapewniające, by służby poradnictwa, szkolenia i pośrednictwa pracy zabezpieczyły dla pracowników w starszym wieku ułatwienia, doradztwo i pomoc, których mogą oni potrzebować dla umożliwienia im pełnego korzystania z równości szans i traktowania.

10. Stosowanie polityki, o której mowa w ust. 3 niniejszego Zalecenia, nie powinno mieć ujemnego wpływu na takie środki specjalnej ochrony i opieki nad pracownikami w starszym wieku, jakie zostały uznane za niezbędne.

III. OCHRONA

11. W ramach krajowej polityki, mającej na celu poprawę warunków pracy i środowiska pracy we wszystkich etapach życia zawodowego, powinny zostać opracowane, przy udziale reprezentatywnych organizacji pracodawców i pracowników, środki, właściwe dla krajowych warunków i praktyki, zmierzające do umożliwienia pracownikom w starszym wieku kontynuowania zatrudnienia w zadowalających warunkach.

12.1) Należy podjąć, z udziałem organizacji pracodawców i pracowników, badania mające na celu określenie rodzajów działalności, które mogą przyspieszyć proces starzenia się, lub takich, w których pracownicy w starszym wieku napotykają trudności w przystosowaniu się do wymogów pracy, określenie przyczyn takich zjawisk i odpowiednich rozwiązań.
2) Badania te mogą stanowić część ogólnego systemu oceny zadań i odpowiadających kwalifikacji.
3) Wyniki tych badań powinny zostać szeroko rozpowszechnione, w szczególności między organizacjami pracodawców i pracowników i za ich pośrednictwem, zależnie od potrzeb, między zainteresowanymi pracownikami w starszym wieku.

13. Jeżeli przyczyny trudności w adaptacji pracowników w starszym wieku są związane głównie ze starszym wiekiem, należy zastosować do danych typów działalności, w takim stopniu, w jakim jest to możliwe, środki mające na celu:
a) zapobieganie powstaniu takich warunków lub środowiska pracy, które mogą przyspieszyć proces starzenia się;
b) zmianę form organizacji pracy i czasu pracy, które prowadzą do stresów lub nadmiernego rytmu pracy, przez dostosowanie ich do możliwości zainteresowanych pracowników, w szczególności przez ograniczenie godzin nadliczbowych;
c) dostosowanie stanowiska pracy i zadań do pracownika przez odwołanie się do wszystkich dostępnych środków technicznych, a w szczególności zasad ergonomii, w celu zachowania zdrowia, zapobiegania wypadkom i zachowania zdolności do pracy;
d) zapewnienie bardziej systematycznego nadzoru nad stanem zdrowia pracowników;
e) zapewnienie takiego nadzoru nad miejscem pracy, jaki jest niezbędny dla bezpieczeństwa i higieny pracowników.

14. Spośród środków mających na celu wprowadzenie w życie ust. 13 lit. b) niniejszego Zalecenia, niżej wymienione mogą zostać podjęte na szczeblu przedsiębiorstwa, po konsultacji z przedstawicielami pracowników lub z udziałem ich reprezentatywnych organizacji, albo w drodze rokowań zbiorowych, w zależności od praktyki przeważającej w każdym kraju:
a) skrócenie normalnego dziennego i tygodniowego czasu pracy pracowników w starszym wieku zatrudnionych przy pracach uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia;
b) popieranie stopniowego skracania czasu pracy wszystkich pracowników w starszym wieku, którzy tego zażądają w określonym czasie przed datą, w której osiągną wiek normalnie upoważniający pracowników do świadczeń emerytalnych,
c) zwiększenie wymiaru rocznego płatnego urlopu na podstawie stażu pracy lub wieku,
d) umożliwienie pracownikom w starszym wieku organizowania ich czasu pracy i czasu wolnego, według własnej wygody, w szczególności przez ułatwianie im zatrudnienia niepełnoetatowego i stwarzanie im ruchomego czasu pracy;
e) ułatwianie pracownikom w starszym wieku przyznawania prac wykonywanych w normalnym dziennym czasie pracy, po określonej liczbie lat pracy ciągłej lub zmianowej.

15. Należy podjąć wszelkie możliwe kroki w celu rozwiązania trudności napotykanych przez pracowników w starszym wieku, przez środki poradnictwa i szkolenia, takie jak przewidziane w ust. 50 Zalecenia dotyczącego rozwoju zasobów ludzkich, z 1975 r.

16.1) Należy podjąć, z udziałem reprezentatywnych organizacji pracodawców i pracowników, środki mające na celu zastosowanie, jeśli to możliwe, do pracowników w starszym wieku systemów wynagrodzenia dostosowanych do ich potrzeb.
2) Środki te mogłyby obejmować:
a) zastosowanie systemów wynagrodzenia, które uwzględniają nie tylko szybkość wykonywania pracy, lecz również wiedzę i doświadczenie;
b) przesuwanie pracowników w starszym wieku z prac płatnych za wyniki do prac płatnych za czas.

17. Można również zastosować środki w celu udostępnienia pracownikom w starszym wieku na ich życzenie innych możliwości zatrudnienia w ich zawodzie lub w innym zawodzie, w którym mogą wykorzystać swoje umiejętności i doświadczenie, jeśli to możliwe bez utraty zarobków.

18. W przypadku zmniejszania liczby zatrudnionych, szczególnie w podupadających gałęziach przemysłu, należy podjąć kroki mające na celu uwzględnienie szczególnych potrzeb pracowników w starszym wieku, np. przez ułatwienie im przeszkolenia do pracy w innych gałęziach przemysłu, zapewnienie im pomocy w uzyskaniu nowego zatrudnienia lub zabezpieczenia im odpowiedniego dochodu albo odpowiedniego odszkodowania pieniężnego.

19. Należy podjąć szczególne kroki w celu ułatwienia podjęcia lub powtórnego podjęcia zatrudnienia przez osoby w starszym wieku poszukujące pracy po przerwie w zatrudnieniu spowodowanej obowiązkami rodzinnymi.

IV. PRZYGOTOWANIE DO EMERYTURY I PRZEJŚCIE NA EMERYTURĘ

20. Dla celów niniejszej części Zalecenia:
a) określenie „przepisany" oznacza określony przez jeden ze środków działania, o których mowa w ust. 31 niniejszego Zalecenia lub na podstawie takiego środka;
b) określenie ,,świadczenie starcze" oznacza świadczenie przyznawane w przypadku przeżycia ponad przepisany wiek;
c) określenie „świadczenie emerytalne" oznacza świadczenie, którego przyznanie uzależnione jest od ustania wszelkiej działalności zarobkowej;
d) określenie „wiek normalnie uprawniający pracowników do otrzymania świadczenia starczego" oznacza przepisany wiek, w stosunku do którego świadczenie może być przyznane przedterminowo lub zawieszone;
e) określenie „świadczenie z tytułu wysługi lat" oznacza świadczenie, którego przyznanie zależy tylko od przebycia długiego okresu kwalifikującego, bez względu na wiek;
f) określenie ,,okres kwalifikujący" oznacza okres płacenia składek, okres zatrudnienia, okres zamieszkania lub jakiekolwiek połączenie tych okresów, tak jak to jest przepisane.

21. Gdzie to jest tylko możliwe, należy podjąć środki mające na celu:
a) zapewnienie, by, w ramach systemu pozwalającego na stopniowe przechodzenie z życia zawodowego do wolnej działalności, przechodzenie na emeryturę było dobrowolne;
b) stworzenie ruchomego wieku kwalifikującego do przejścia na emeryturę.

22. Przepisy prawne i inne, które nakazują zakończenie zatrudnienia po ukończeniu określonego wieku, powinny zostać zbadane w świetle poprzedniego ustępu i ust. 3 niniejszego Zalecenia.

23.1) Z zastrzeżeniem polityki, która stosuje się do świadczeń specjalnych, każdy Członek powinien starać się zapewnić, by pracownicy w starszym wieku, których czas pracy jest stopniowo skracany i osiąga przepisany poziom lub którzy rozpoczynają pracę niepełnoetatową, otrzymywali w określonym okresie przed datą osiągnięcia wieku normalnie kwalifikującego pracowników do świadczenia starczego, specjalne świadczenie w celu częściowej lub całkowitej rekompensaty obniżonego wynagrodzenia.
2) Należy określić kwotę i warunki przyznania specjalnego świadczenia, o którym mowa w pkt 1) niniejszego ustępu; tam gdzie jest to właściwe, świadczenie specjalne powinno być traktowane tak jak wynagrodzenie za pracę dla celów obliczania świadczenia starczego, a okres, w którym jest ono wypłacane, powinien zostać uwzględniony przy takim obliczaniu.

24. 1) Pracownicy w starszym wieku, którzy pozostawali bez pracy przez określony czas przed datą osiągnięcia wieku normalnie kwalifikującego pracowników do świadczenia starczego, powinni — jeśli istnieje system świadczeń na wypadek bezrobocia otrzymywać do tej daty świadczenie na wypadek bezrobocia lub zabezpieczenie odpowiedniego dochodu.
2) Alternatywnie, pracownicy w starszym wieku, którzy pozostawali bez pracy przez co najmniej 1 rok, powinni mieć prawo do otrzymywania świadczenia z tytułu wcześniejszego przejścia na emeryturę przez określony czas przed datą osiągnięcia przez nich wieku normalnie kwalifikującego pracowników do świadczenia starczego; przyznanie świadczenia z tytułu wcześniejszego przejścia na emeryturę nie powinno być uzależnione od przebycia okresu kwalifikującego dłuższego niż okres wymagany przy wieku normalnie kwalifikującym pracowników do świadczenia starczego, a wysokość tego świadczenia, odpowiadająca wysokości świadczenia, które zainteresowany pracownik powinien w tym wieku otrzymać, nie powinna być zmniejszana w celu zrównoważenia przypuszczalnie dłuższego czasu wypłacania, lecz przy obliczaniu tej wysokości można nie włączać do okresu kwalifikującego okresu między rzeczywistym wiekiem a wiekiem normalnie kwalifikującym pracowników do świadczenia starczego.

25.1) Pracownicy w starszym wieku, którzy:
a) wykonywali prace uznane przez ustawodawstwo lub praktykę krajową za trudne lub szkodliwe dla zdrowia dla celów świadczenia starczego; lub
b) zostali uznani za niezdolnych do pracy w określonym stopniu, powinni mieć prawo do otrzymywania, przez określony czas przed datą osiągnięcia przez nich wieku normalnie kwalifikującego pracowników do świadczenia starczego, świadczenia z tytułu wcześniejszego przejścia na emeryturę, którego przyznanie może być uzależnione od przebycia określonego okresu kwalifikującego; wysokość takiego świadczenia, odpowiadająca wysokości świadczenia, które zainteresowany pracownik otrzymywałby w wieku normalnie kwalifikującym pracowników do świadczenia starczego, nie powinna być zmniejszana w celu zrównoważenia przypuszczalnie dłuższego okresu wypłacania, lecz przy obliczaniu tej wysokości można nie włączać do okresu kwalifikującego okresu miedzy rzeczywistym wiekiem a wiekiem normalnie kwalifikującym pracowników do świadczenia starczego.
2) Przepisu pkt 1) niniejszego ustępu nie stosuje się do:
a) osób otrzymujących rentę inwalidzką lub inną z tytułu niezdolności do pracy odpowiadającej stopniowi inwalidztwa lub niezdolności co najmniej równej wymaganemu do uzyskania prawa do świadczenia z tytułu wcześniejszego przejścia na emeryturę;
b) osób, które są odpowiednio objęte systemem rent zawodowych lub innymi świadczeniami zabezpieczenia społecznego.

26. Pracownicy w starszym wieku, do których nie mają zastosowania ustępy 24 i 25, powinni mieć prawo do wcześniejszego otrzymywania świadczenia starczego przez określony czas przed datą osiągnięcia przez nich wieku normalnie kwalifikującego pracowników do świadczenia starczego, z zastrzeżeniem takich obniżek, jakie mogą być dokonywane przy innych okresowych świadczeniach starczych, które otrzymywaliby w tym wieku.

27. W systemach, w których przyznanie świadczenia starczego uzależnione jest od płacenia składek lub od przebycia okresu aktywności zawodowej, pracownicy w starszym wieku, którzy przebyli określony okres kwalifikujący, powinni być uprawnieni do otrzymywania świadczeń długoterminowych.

28. Przepisy ustępów 26 i 27 niniejszego Zalecenia mogą nie być stosowane do systemów, w których pracownicy uzyskują prawo do świadczenia starczego w wieku 65 lat lub wcześniej.

29. Pracownicy w starszym wieku, którzy są zdolni do pracy, powinni móc odroczyć roszczenie o świadczenie starcze poza wiek normalnie kwalifikujący pracowników do takiego świadczenia, na przykład w celu spełnienia wszystkich warunków kwalifikujących do otrzymania świadczenia albo w celu otrzymania świadczenia wyższego ze względu na pobieranie świadczenia w późniejszym wieku i zależnie od wypadku, ze względu na dodatkowe zatrudnienie lub dodatkowe składki.

30.1) Programy przygotowania do emerytury powinny być wprowadzane w życie w latach poprzedzających koniec życia zawodowego, z udziałem reprezentatywnych organizacji pracodawców i pracowników i innych zainteresowanych instytucji. W związku z tym należy wziąć pod uwagę postanowienia Konwencji dotyczącej płatnego urlopu szkoleniowego, z 1974 r.
2) Programy takie powinny w szczególności umożliwić zainteresowanym osobom poczynienie planów na okres emerytury i przystosowanie się do nowej sytuacji, przez udzielenie im informacji dotyczącej:
a) dochodów, a w szczególności świadczenia starczego, które mogą oni otrzymać, ich sytuacji podatkowej jako emerytów i przysługujących im podobnych ulg, takich jak opieka lekarska, usługi społeczne i wszelkie zniżki kosztów pewnych usług publicznych;
b) możliwości i warunków kontynuowania działalności zawodowej, w szczególności na zasadach niepełnoetatowych, a także możliwości prowadzenia działalności zarobkowej na własny rachunek;
c) procesu starzenia się i środków zmierzających do jego złagodzenia takich, jak np. badania lekarskie, ćwiczenia fizyczne i odpowiednia dieta;
d) sposobu wykorzystania czasu wolnego;
e) dostępu do ułatwień w zakresie szkolnictwa dla dorosłych, zarówno w celu uporania się ze szczególnymi problemami związanymi z emeryturą, jak i zachowania lub rozwijania zainteresowań i kwalifikacji.

V. WPROWADZANIE W ŻYCIE

31. Niniejsze Zalecenie może być wprowadzane w życie, jeżeli jest to niezbędne, etapami, w drodze ustawodawstwa lub układów zbiorowych, albo też w każdy inny sposób, zgodny z praktyką krajową i właściwy ze względu na krajowe warunki ekonomiczne i społeczne.

32. Należy podjąć odpowiednie środki w celu informowania opinii publicznej, a w szczególności osób odpowiedzialnych za poradnictwo, szkolenie, pośrednictwo i odpowiednie służby społeczne, a także pracodawców, pracowników i ich organizacje, o problemach, które pracownicy w starszym wieku mogą napotkać, w szczególności w zakresie spraw, o których mowa w ust. 5 niniejszego Zalecenia i o konieczności udzielenia tym osobom pomocy w przezwyciężeniu takich problemów.

33. Należy podjąć środki mające na celu zapewnienie, by pracownicy w starszym wieku byli w pełni informowani o ich prawach i możliwościach oraz zachęcani do korzystania z nich.