ZALECENIE Nr 102 MIĘDZYNARODOWEJ ORGANIZACJI PRACY dotyczące usług socjalnych dla pracowników. Sesja Konferencji: 39 Konferencja Ogólna Międzynarodowej Organizacji Pracy, zwołana do Genewy przez Radę Administracyjną Międzynarodowego Biura Pracy i zebrana tam w dniu 6 czerwca 1956 r. na trzydziestej dziewiątej sesji, postanowiwszy przyjąć niektóre wnioski dotyczące usług socjalnych dla pracowników, która to sprawa stanowi piąty punkt porządku dziennego sesji, postanowiwszy, że wnioski te zostaną ujęte w formę zalecenia, przyjmuje dnia dwudziestego szóstego czerwca tysiąc dziewięćset pięćdziesiątego szóstego roku następujące Zalecenie, które otrzyma nazwę: Zalecenie dotyczące usług socjalnych dla pracowników, z 1956 r.: Zważywszy, że celowe jest określenie pewnych zasad i ustalenie pewnych norm dotyczących następujących usług socjalnych dla pracowników: a) w zakresie żywienia w przedsiębiorstwie lub w jego pobliżu; b) w zakresie wypoczynku w przedsiębiorstwie lub w jego pobliżu oraz udogodnień w zakresie rekreacji, wyłączając udogodnienia w tym zakresie w czasie urlopu; oraz c) transportowych do pracy i z pracy w wypadkach, w których zwykły transport publiczny jest nieodpowiedni lub niepraktyczny; Konferencja zaleca, pełne i możliwie szybkie w krajowych warunkach, zastosowanie następujących postanowień poprzez podejmowanie akcji społecznych, rządowych lub innych odpowiednich działań oraz składanie przez każdego Członka sprawozdań Międzynarodowemu Biuru Pracy, zgodnie z życzeniem Rady Administracyjnej, na temat środków podjętych w celu wprowadzania tych postanowień wżycie. I. ZAKRES 1. Niniejsze Zalecenie ma zastosowanie do pracowników fizycznych i niefizycznych zatrudnionych w przedsiębiorstwach państwowych lub prywatnych, wyłączając pracowników zatrudnionych w rolnictwie oraz w transporcie morskim. 2. W każdym przypadku, w którym istnieje wątpliwość, czy przedsiębiorstwo jest tym, do którego niniejsze Zalecenie ma zastosowanie, sprawa powinna zostać rozstrzygnięta przez właściwą władzę po zasięgnięciu opinii zainteresowanych organizacji pracodawców i pracowników lub zgodnie z prawem czy praktyką krajową. II. METODY REALIZACJI 3. Biorąc pod uwagę różnorodność usług socjalnych oraz krajową praktykę związaną z ich realizacją, usługi określone w niniejszym Zaleceniu mogą być tworzone przez władze publiczne lub w wyniku inicjatywy prywatnej: a) w drodze ustawowej; b) w każdy inny sposób zatwierdzony przez właściwą władzę, po konsultacji z organizacjami pracodawców i pracowników, lub c) w drodze układów zbiorowych bądź innego porozumienia zawartego pomiędzy zainteresowanymi pracodawcami i pracownikami. III. USŁUGI W ZAKRESIE ŻYWIENIA A.KANTYNY 4. Kantyny zapewniające odpowiednie posiłki powinny zostać utworzone i działać w przedsiębiorstwach lub w ich pobliżu, w wypadkach w których jest to wskazane ze względu na liczbę pracowników zatrudnionych przez przedsiębiorstwo oraz zapotrzebowanie na te usługi i ich prawdopodobne wykorzystanie, niedostępność innych stosownych usług oferujących posiłki oraz wszystkie inne odnośne warunki i okoliczności. 5. Jeśli ustawodawstwo krajowe przewiduje istnienie kantyn, właściwa władza powinna mieć prawo zażądania utworzenia i funkcjonowania kantyn w przedsiębiorstwach lub w ich pobliżu, w których jest zatrudniona większa od określonej minimalnej liczba pracowników lub w wypadkach, w których jest to celowe z jakichkolwiek innych powodów określonych przez właściwą władzę. 6. Jeśli zorganizowanie kantyn należy do kompetencji komitetów zakładowych, utworzonych na podstawie ustawodawstwa krajowego, winny one to uczynić w przedsiębiorstwach, w których wskazane jest utworzenie i funkcjonowanie takich kantyn. 7. Jeśli utworzenie kantyn jest przewidziane w układzie zbiorowym lub w jakikolwiek inny sposób, z wyjątkami wskazanymi w ustępach 5 i 6, rozwiązanie to powinno mieć zastosowanie do przedsiębiorstw, w których utworzenie kantyny jest wskazane z jakiejkolwiek przyczyny określonej w porozumieniu zawartym między zainteresowanymi pracodawcami i pracownikami. 8. Właściwa władza lub inny odpowiedni organ powinny podjąć stosowne kroki w celu zapewnienia poszczególnym przedsiębiorstwom informacji, doradztwa oraz poradnictwa na temat problemów technicznych związanych z utworzeniem oraz funkcjonowaniem kantyn. 9.1) W wypadkach, w których nie istnieją jeszcze odpowiednie publikacje, właściwa władza lub jakikolwiek inny odpowiedni organ powinny przygotować i opublikować szczegółowe informacje, porady i wskazówki, przystosowane do szczególnych warunków zainteresowanego kraju, na temat metod tworzenia i funkcjonowania kantyn. 2) Takie informacje powinny obejmować porady na temat: a) lokalizacji kantyn w odniesieniu do różnych budynków czy wydziałów danego przedsiębiorstwa; b) tworzenia wspólnych dla kilku przedsiębiorstw kantyn, jeśli jest to właściwe; c) przystosowania kantyn: normy przestrzenne, oświetlenie, ogrzewanie, temperatura i wentylacja; d) projektowania kantyn: jadalnia lub jadalnie, lokale służbowe, kuchnia, zmywalnia, magazyn, pomieszczenia biurowe, oraz szafki i umywalnia dla personelu kantyny; e) wyposażenia, mebli i dekoracji kantyn: wyposażenie do przygotowywania i gotowania żywności, zamrażania, magazynowania oraz zmywania; rodzaje opału do gotowania; typy stołów i krzeseł w jadalni czy jadalniach; wskazówki dotyczące malowania i dekoracji; f) rodzajów posiłków: jadłospis podstawowy, do wyboru, a la carte; dietetyczny w wypadkach zaleconych przez lekarza; specjalne jadłospisy dla pracowników zatrudnionych w zawodach szkodliwych dla zdrowia; śniadanie, posiłek w południe bądź inne posiłki dla pracowników zatrudnionych na zmiany; g) normy żywieniowej: wartość żywieniowa artykułów spożywczych, jadłospisy planowane oraz diety zbilansowane; h) typów obsług w kantynie: system okienkowy lub kasjerski, kafeteria oraz obsługa stolikowa; personel potrzebny przy każdym rodzaju obsługi; i) norm higienicznych w kuchni i jadalniach; j) spraw finansowych: wstępny kapitał potrzebny na budowę, wyposażenie i meble, stałe koszty administracyjne oraz wydatki na utrzymanie, koszty żywności i personelu, księgowość, kalkulacja cen posiłków. B. BUFETY I WÓZKI 10.1) W przedsiębiorstwach, w których nie jest możliwe utworzenie kantyn zapewniających odpowiednie posiłki oraz w innych przedsiębiorstwach, w których takie kantyny już istnieją, należy zapewnić bufety lub wózki, jeśli to konieczne i możliwe, sprzedające pracownikom paczkowane posiłki lub przekąski oraz herbatę, kawę, mleko i inne napoje. Jednakże wózki nie powinny być wprowadzane w miejscach, w których ze względu na niebezpieczeństwo czy szkodliwe procesy jest niepożądane, by pracownicy spożywali tam posiłki i pili napoje. 2) Niektóre z tych usług powinny być oferowane nie tylko w czasie przerwy południowej czy przerwy między zmianami, ale również podczas zatwierdzonych przerw na odpoczynek i innych przerw. C. JADALNIE I INNE ODPOWIEDNIE POMIESZCZENIA 11.1) W przedsiębiorstwach, w których nie jest możliwe utworzenie kantyn zapewniających odpowiednie posiłki oraz, gdy to konieczne, w innych przedsiębiorstwach, gdzie takie kantyny już istnieją, należy zapewnić udogodnienia w postaci jadami, jeśli to możliwe i konieczne, dla pracowników, aby mogli sobie przygotować lub podgrzać oraz spożyć przyniesione przez siebie posiłki. 2) Zapewnione w ten sposób udogodnienia powinny obejmować przynajmniej: a) pomieszczenie, w którym stosownie do klimatu umożliwia się złagodzenie niewygód spowodowanych chłodem lub gorącem; b) odpowiednią wentylację i oświetlenie; c) odpowiednie stoły oraz sprzęt do siedzenia w wystarczającej liczbie; d) odpowiednie urządzenia do podgrzewania żywności i napojów; e) odpowiednie zaopatrzenie w zdrową wodę pitną. D. KANTYNY RUCHOME 12. W przedsiębiorstwach, w których pracownicy są rozproszeni na rozległym terenie pracy, należałoby, tam gdzie jest to możliwe i niezbędne oraz gdzie nie istnieją inne właściwe udogodnienia, zorganizować ruchome kantyny sprzedające pracownikom odpowiednie posiłki. E. INNE USŁUGI 13. Należy zwrócić szczególną uwagę na zagwarantowanie pracownikom zatrudnionym na zmiany dostępu do usług oferujących stosowne posiłki oraz napoje w odpowiednim czasie. 14. W miejscowościach, w których nie istnieje dostateczna ilość stosowanych usług umożliwiających zakup odpowiedniej żywności, napojów oraz posiłków, powinny zostać podjęte środki w celu zapewnienia pracownikom takich usług. F. KORZYSTANIE Z USŁUG 15. Pracownicy w żadnym wypadku nie powinni być zmuszani do korzystania z jakichkolwiek oferowanych usług w zakresie żywienia, chyba że ze względów zdrowotnych wymaga tego ustawodawstwo krajowe. IV. UDOGODNIENIA W ZAKRESIE WYPOCZYNKU A. SPRZĘT DO SIEDZENIA 16.1) W przedsiębiorstwach, w których pracownicy, szczególnie kobiety i młodociani, mają w trakcie swojej pracy możliwości przyjęcia od czasu do czasu pozycji siedzącej bez szkody dla wykonywanej przez nich pracy, należy im zapewnić i utrzymywać w odpowiednim stanie sprzęt do siedzenia. 2) Sprzęt do siedzenia należy dostarczyć w odpowiedniej liczbie oraz możliwie blisko stanowisk pracy zainteresowanych pracowników. 17. l) W przedsiębiorstwach, w których znacząca część pracy może zostać wykonana we właściwy sposób w pozycji siedzącej, należy zainteresowanym pracownikom zapewnić sprzęt do siedzenia i utrzymywać go w odpowiednim stanie. 2) Forma, konstrukcja i wymiary sprzętu do siedzenia powinny być dostosowane do pracownika i do stanowiska pracy; gdy to konieczne, należy zapewnić podnóżek. 18. Bez względu na to, czy sprzęt do siedzenia i jego używanie są przewidziane przez ustawodawstwo krajowe, właściwa władza w każdym kraju powinna upoważnić odpowiednich urzędników rządowych do udzielania informacji, porad i wskazówek dotyczących zagadnień technicznych związanych z instalowaniem i utrzymaniem odpowiedniego sprzętu do siedzenia dla pracowników, szczególnie w przypadkach, gdy sprzęt do siedzenia jest dostarczony pracownikom zatrudnionym przy czynnościach, w których istotną część pracy można w odpowiedni sposób wykonać w pozycji siedzącej. B. POMIESZCZENIA DO WYPOCZYNKU 19.1) W przedsiębiorstwach, w których pracownicy nie mają dostępu do innych udogodnień zapewniających możliwość skorzystania z krótkiego odpoczynku w czasie pracy, należy przygotować pomieszczenie do wypoczynku tam, gdzie jest to wskazane ze względu na charakter pracy i inne odpowiednie warunki i okoliczności. W szczególności należy przygotować pomieszczenia do wypoczynku w celu zaspokojenia potrzeb pracownic, pracowników zatrudnionych przy szczególnie trudnej czy specjalnej pracy, wymagającej krótkiego odpoczynku w czasie jej trwania oraz pracowników zatrudnionych na różne zmiany. 2) Ustawodawstwo krajowe powinno, gdy to wskazane, upoważnić odpowiednią władzę do żądania, aby przygotowano pomieszczenia do wypoczynku w szczególnych przedsiębiorstwach czy kategoriach przedsiębiorstw, co do których właściwa władza uznała istnienie takich pomieszczeń za wskazane z powodu warunków i okoliczności pracy. 20. Tak przewidziane udogodnienia powinny obejmować przynajmniej: a) pomieszczenie, w którym stosownie do klimatu umożliwia się złagodzenie niewygód spowodowanych chłodem lub gorącem; b) odpowiednią wentylację i oświetlenie; c) odpowiedni sprzęt do siedzenia w wystarczającej ilości. V. USŁUGI W ZAKRESIE REKREACJI 21.1) Należy podjąć odpowiednie środki w celu zachęcenia do zorganizowania udogodnień w zakresie rekreacji dla pracowników w przedsiębiorstwie, w którym są oni zatrudnieni lub w jego pobliżu, w przypadkach gdy nie ma jeszcze odpowiednich usług zorganizowanych przez specjalne organy czy w drodze akcji społecznej, a występuje rzeczywiste zapotrzebowanie na takie usługi, jak to sygnalizują przedstawiciele zainteresowanych pracowników. 2) Takie środki, jeśli to konieczne, powinny zostać podjęte przez komitety zakładowe czy inne organy utworzone na mocy ustawodawstwa krajowego, jeśli posiadają uprawnienia w tej dziedzinie lub w drodze akcji społecznej zainteresowanych pracodawców czy pracowników po wzajemnej konsultacji. Te środki powinny, najlepiej, zostać podjęte w taki sposób, aby stymulowały oraz wspierały działania władz państwowych, tak aby społeczeństwo mogło zaspokoić zapotrzebowanie na usługi w zakresie rekreacji. 22. Niezależnie od przyjętych sposobów realizacji udogodnień w zakresie rekreacji, pracownicy w żadnym wypadku nie powinni być zobowiązani do korzystania z jakichkolwiek udogodnień. VI. ZARZĄDZANIE USŁUGAMI W ZAKRESIE ŻYWIENIA I REKREACJI 23. Jakkolwiek zarządzanie świadczonymi usługami w zakresie żywienia i rekreacji może się odbywać w różny sposób, zgodnie ze zwyczajami zainteresowanego kraju czy miejscowości lub z porozumieniami, na podstawie których specjalnym organom powierzono ogólną organizację usług socjalnych, poniżej wymienia się niektóre z form zarządzania, które właściwe władze, pracodawcy i pracownicy powinni wziąć pod uwagę: a) w odniesieniu do usług żywieniowych: i) w krajach, w których organizacja usług żywieniowych spoczywa na komitetach zakładowych, utworzonych na podstawie ustawodawstwa krajowego, takimi usługami winny zarządzać takie komitety zakładowe lub mianowane przez nie podkomitety; bądź ii) w innych krajach, takimi usługami winno zarządzać kierownictwo przedsiębiorstwa lub ajent odpowiedzialny za sprawy żywienia, mianowany przez to kierownictwo, z zastrzeżeniem konsultowania się z pracownikami w przedsiębiorstwie, na przykład za pośrednictwem komitetu kantyny, składającego się z przedstawicieli pracowników przedsiębiorstwa; b) w odniesieniu do usług w zakresie rekreacji: i) w krajach, w których organizacja usług w zakresie rekreacji spoczywa na komitetach zakładowych, utworzonych na podstawie ustawodawstwa krajowego, takimi usługami winny zarządzać te komitety lub mianowane przez nie podkomitety; bądź ii) w innych krajach, takimi usługami winna zarządzać centralna komisja do spraw rekreacji, wybrana przez pracowników przedsiębiorstwa z udziałem przedstawiciela lub przedstawicieli kierownictwa przedsiębiorstwa albo bez ich udziału, bądź pewna liczba różnych klubów utworzonych społecznie przez grupy pracowników w przedsiębiorstwie, zainteresowanych poszczególnymi formami rekreacji. 24. Właściwa władza każdego kraju powinna zorganizować konsultacje z organizacjami pracowników i pracodawców, dotyczące zarówno metod administrowania, jak i nadzoru usług socjalnych utworzonych na mocy ustawodawstwa krajowego. VII. FINANSOWANIE USŁUG W ZAKRESIE ŻYWIENIA I REKREACJI 25. Jakkolwiek finansowanie świadczonych usług w zakresie żywienia i rekreacji może się odbywać w różny sposób, zgodnie ze zwyczajami zainteresowanego kraju czy miejscowości lub z porozumieniami, na podstawie których specjalnym organom powierzono ogólną organizację usług socjalnych, poniżej wymienia się niektóre formy zarządzania, które właściwe władze, pracodawcy i pracownicy powinni wziąć pod uwagę: a) w odniesieniu do usług żywieniowych: i) finansowanie przez pracodawcę wydatków na budowę, wynajmowanie lub zapewnianie w inny sposób pomieszczeń na prowadzenie działalności w zakresie żywienia wraz z niezbędnym wyposażeniem i umeblowaniem, jak również stałych kosztów administracyjnych, włączając w to ogrzewanie, oświetlenie i sprzątanie, podatki i opłaty, ubezpieczenie oraz koszty utrzymania pomieszczeń, wyposażenia i umeblowania; ii) płatności pracowników korzystających z usług za dostarczone posiłki i inną żywność; iii) finansowanie, przez pracodawcę lub przez pracowników w drodze zapłaty za posiłki i inną dostarczoną żywność, wydatków na płace oraz ubezpieczenie personelu świadczącego usługi w zakresie żywienia; b) w odniesieniu do usług w zakresie rekreacji: i) finansowanie przez pracodawcę wydatków na budowę, wynajem lub zapewnienie w inny sposób pomieszczeń na prowadzenie usług w zakresie rekreacji w obiektach zamkniętych oraz terenów i urządzeń dla prowadzenia usług w zakresie rekreacji na wolnym powietrzu, wraz z niezbędnymi zasadniczymi urządzeniami i umeblowaniem, jak również stałych kosztów administracyjnych, włączając w to ogrzewanie, oświetlenie i sprzątanie, ryczałty i podatki, ubezpieczenie oraz koszty utrzymania pomieszczeń, terenów, urządzeń, wyposażenia i umeblowania; a także ii) finansowanie codziennych bieżących wydatków przez pracowników korzystających z usług, w szczególności wydatków związanych z zakupem sprzętu i innych materiałów poprzez płacenie składek członkowskich oraz opłat za uczestnictwo w zajęciach rekreacyjnych, jak również poprzez przychody z opłat za bilety na mecze lub w inny sposób. 26. W krajach słabo rozwiniętych gospodarczo, w których nie istnieje inna forma realizacji obowiązków związanych z usługami socjalnymi, takie usługi mogą być finansowane za pośrednictwem funduszy socjalno-bytowych, utrzymywanych ze składek ustalonych przez właściwą władzę i zarządzanych przez komitety o równej reprezentacji pracodawców i pracowników. 27.1) W wypadkach, w których posiłki i inne artykuły żywnościowe zapewnia pracownikom bezpośrednio pracodawca, ich ceny powinny być umiarkowane i nie powinny one przynosić zysku pracodawcy; wszelkie możliwe nadwyżki finansowe wynikające ze sprzedaży powinny być wpłacane na fundusz lub specjalny rachunek i wykorzystane, odpowiednio do okoliczności, na wyrównanie strat lub na poprawienie jakości świadczonych pracownikom usług. 2) W wypadkach, w których posiłki i inne artykuły żywnościowe są oferowane pracownikom przez ajenta prowadzącego usługi żywieniowe, ich ceny powinny być umiarkowane oraz nie powinny one przynosić zysku pracodawcy. 3) W wypadkach, w których omawiane usługi są zapewniane na mocy układów zbiorowych lub specjalnych porozumień w ramach przedsiębiorstw, funduszem wspomnianym w pkt. l) powinien zarządzać organ mieszany bądź pracownicy. 28.1) Pracownik w żadnym przypadku nie powinien być zobowiązany do uczestniczenia w kosztach usług socjalnych, z których nie życzy sobie korzystać osobiście. 2) W przypadkach, w których pracownicy muszą płacić za usługi socjalne, nie powinna być dozwolona zapłata w ratach ani opóźnienia w płatnościach. VIII. USŁUGI TRANSPORTOWE 29. W przypadkach, w których zgodnie ze zwyczajami krajowymi czy lokalnymi pracownicy używają własnych środków transportu w drodze do i z pracy, należy zapewnić odpowiedni parking lub przechowalnie, tam gdzie jest to konieczne i możliwe. 30. W przypadkach, w których znaczna liczba pracowników ma szczególne trudności z dojazdami do i z pracy, spowodowanymi nieodpowiednimi usługami w zakresie transportu publicznego lub niedostosowaniem rozkładów jazdy transportu publicznego, przedsiębiorstwa, w których są oni zatrudnieni, powinny wymagać od organizacji świadczących usługi w zakresie transportu publicznego w zainteresowanej miejscowości dostosowania lub poprawy ich usług. 31. W przypadkach, w których trudności transportowe są spowodowane przede wszystkim obciążeniem transportu oraz dużym ruchem ulicznym w pewnych godzinach i gdzie takie trudności nie mogą zostać rozwiązane w inny sposób, przedsiębiorstwo, w którym są zatrudnieni pracownicy, powinno starać się, po konsultacji z zainteresowanymi pracownikami oraz z władzami kierującymi transportem publicznym i ruchem ulicznym, jak również, tam gdzie to właściwe, z innymi przedsiębiorstwami w tej samej miejscowości, dostosować lub nierównomiernie rozplanować godziny rozpoczęcia i zakończenia pracy w całym przedsiębiorstwie lub w jego niektórych wydziałach. 32. W przypadkach, w których odpowiednie i możliwe do korzystania przez pracowników usługi transportowe są niezbędne, a nie mogą one zostać zapewnione w żaden inny sposób, przedsiębiorstwa, w których są oni zatrudnieni, powinny zapewnić transport we własnym zakresie. 33. W krajach, regionach lub terenach przemysłowych, gdzie usługi w zakresie transportu publicznego są nieodpowiednie lub trudno z nich korzystać, jako rozwiązanie alternatywne w stosunku do obowiązku zapewnienia transportu przez przedsiębiorstwo, przedsiębiorstwo na podstawie porozumienia między pracodawcą a zainteresowanymi pracownikami powinno wypłacać pracownikom dodatki transportowe. 34. Tam gdzie to możliwe, przedsiębiorstwa powinny spowodować udostępnienie odpowiednich usług transportowych, za pośrednictwem transportu publicznego lub w inny sposób, w celu zaspokojenia potrzeb pracowników zatrudnionych na zmiany, w ciągu dnia i nocy, w których zwykłe usługi w zakresie transportu publicznego są nieodpowiednie, nie przystosowane do korzystania z nich lub nie istnieją. IX. POSTANOWIENIE OGÓLNE 35. W przypadku państwa federalnego, określenie „ustawodawstwo krajowe", stosowane w Zaleceniu, obejmuje ustawodawstwo państwa federalnego oraz ustawodawstwo stanów wchodzących w jego skład, prowincji lub kantonów, stosownie do systemu konstytucyjnego zainteresowanego Członka.