ZALECENIE Nr 116 MIĘDZYNARODOWEJ ORGANIZACJI PRACY dotyczące skrócenia czasu pracy. Sesja Konferencji: 46 Konferencja Ogólna Międzynarodowej Organizacji Pracy, zwołana do Genewy przez Radę Administracyjną Międzynarodowego Biura Pracy i zebrana tam w dniu 6 czerwca 1962 r. na czterdziestej szóstej sesji, postanowiwszy przyjąć niektóre wnioski dotyczące czasu pracy, która to sprawa stanowi dziewiąty punkt porządku dziennego sesji, postanowiwszy, że wnioski te zostaną ujęte w formę zalecenia mającego na celu uzupełnienie i ułatwienie stosowania istniejących aktów międzynarodowych dotyczących czasu pracy poprzez: wskazywanie środków praktycznych w celu stopniowego skracania czasu pracy, uwzględniających różnorodność warunków ekonomicznych i społecznych istniejących w różnych krajach, jak również odmienność praktyk krajowych w sprawie regulowania czasu pracy i innych warunków pracy, wskazywanie w sposób ogólny metod, według których mogą być realizowane wspomniane posunięcia praktyczne, wskazywanie na normę czterdziestogodzinnego tygodnia pracy, która to zasada zawarta jest w Konwencji dotyczącej czterdziestogodzinnego tygodnia pracy, z 1935 r., jako na normę społeczną, którą należy osiągnąć, w razie potrzeby etapami, i określanie maksymalnego normalnego czasu pracy, zgodnie z Konwencją dotyczącą czasu pracy (przemysł), z 1919 r., przyjmuje dnia dwudziestego szóstego czerwca tysiąc dziewięćset sześćdziesiątego drugiego roku następujące Zalecenie, które otrzyma nazwę: Zalecenie dotyczące czasu pracy (przemysł), z 1962 r. I. ZASADY OGÓLNE 1. Każdy Członek powinien sformułować i wprowadzić za pomocą metod dostosowanych do krajowych warunków i zwyczajów, jak również do warunków każdej gałęzi gospodarki, politykę krajową zmierzającą do popierania przyjęcia zasady stopniowego skracania normalnego czasu pracy zgodnie z ust. 4. 2. Każdy Członek powinien za pomocą środków dostosowanych do metod obowiązujących lub do metod, jakie mogłyby być wprowadzone dla uregulowania czasu pracy, zachęcać, a w miarę tego, gdy jest to zgodne z krajowymi warunkami i zwyczajami, zabezpieczać stosowanie zasady stopniowego skracania normalnego czasu pracy zgodnie z ust. 4. 3. Zasada stopniowego skracania normalnego czasu pracy może być realizowana w drodze ustawodawczej, regulaminów, układów zbiorowych lub orzeczeń arbitrażowych, przez łączenie tych różnych metod, albo też w każdy inny sposób zgodny z praktyką krajową, według metody, która okaże się najlepiej przystosowana do warunków krajowych i do potrzeb każdej gałęzi gospodarki. 4. Dla osiągnięcia normy socjalnej, wskazanej we wstępie do niniejszego Zalecenia, należy stopniowo skracać, jeżeli jest to właściwe, normalny czas pracy, bez jakiegokolwiek obniżania płacy pracowników w momencie wprowadzania skróconego czasu pracy. 5. W przypadkach, gdy normalny tygodniowy czas pracy przekracza 48 godzin, należy podjąć natychmiastowe kroki w celu doprowadzenia go do tego poziomu, bez jakiegokolwiek obniżenia płacy pracowników w momencie skracania czasu pracy. 6. Jeżeli normalny tygodniowy czas pracy wynosi 48 godzin lub mniej, należy rozważyć środki dla stopniowego skrócenia czasu pracy zgodnie z ust. 4 i zastosować je w sposób odpowiadający różnorodnym warunkom krajowym i specyfice każdego sektora działalności gospodarczej. 7. Środki te powinny uwzględniać: a) poziom rozwoju gospodarczego i możliwości zainteresowanego kraju, pozwalające na przystąpienie do skracania czasu pracy, jednakże bez obniżania globalnej produkcji i produktywności lub bez zagrożenia wzrostu ekonomicznego, rozwoju nowych gałęzi przemysłowych lub konkurencyjnej pozycji kraju na rynku międzynarodowym i bez wywoływania nacisku inflacyjnego, który by w ostatecznym wyniku mógł obniżyć realny dochód pracowników; b) postęp już osiągnięty i możliwy do uzyskania w dziedzinie wzrostu produktywności przez zastosowanie nowoczesnej technologii, automatyki i metod kierownictwa; c) konieczność podwyższenia poziomu życia ludności w krajach, które są jeszcze na drodze rozwoju; d) sugestie organizacji pracodawców i pracowników różnych zainteresowanych gałęzi gospodarki, jeśli idzie o sposoby, za pomocą których mogłoby być przeprowadzane skrócenie czasu pracy. 8.1) Zasada stopniowego skracania normalnego czasu pracy, określona w ust. 4, może być realizowana etapami, bez potrzeby określania jej na szczeblu międzynarodowym. 2) Etapy te mogą przewidywać: a) rozłożenie posunięć w czasie; b) stopniowe obejmowanie poszczególnych gałęzi lub sektorów gospodarki narodowej; c) połączenie dwóch powyższych zasad; d) każdą inną metodę, która okazałaby się najlepiej przystosowana do warunków krajowych i do specyfiki każdego sektora działalności gospodarczej. 9. Przy stosowaniu środków zmierzających do stopniowego skracania czasu pracy należy przyznać pierwszeństwo tym dziedzinom przemysłu i zawodom, które wywołują szczególne zmęczenie fizyczne lub umysłowe, albo zagrażają zdrowiu zainteresowanych pracowników, szczególnie zaś w przypadku, gdy większość zatrudnionych stanowią kobiety i młodociani. 10. Każdy Członek powinien w odpowiednich odstępach czasu, przekazywać Dyrektorowi Generalnemu Międzynarodowego Biura Pracy informacje o wynikach uzyskanych w stosowaniu postanowień niniejszego Zalecenia, z wszelkimi szczegółami, jakich może wymagać Rada Administracyjna Międzynarodowego Biura Pracy. II. METODY STOSOWANIA A. DEFINICJA 11. Dla celów mniejszego Zalecenia, za normalny czas pracy uważa się liczbę godzin pracy ustaloną w każdym kraju przez lub na mocy ustawodawstwa, układów zbiorowych, orzeczeń arbitrażowych albo, gdy brak jest określenia w ten sposób długości normalnego czasu pracy, liczbę godzin pracy, powyżej której każda praca wynagradzana jest według stawki, jak za godziny nadliczbowe, lub stanowi wyjątek od uznanych reguł bądź zwyczajów w stosunku do właściwych zakładów lub rodzajów prac. B. OKREŚLANIE CZASU PRACY 12.1) Obliczanie przeciętnego, normalnego czasu pracy za okres dłuższy niż jeden tydzień powinno być dopuszczalne wtedy, jeśli uzasadniają to specyficzne warunki lub potrzeby techniczne niektórych gałęzi gospodarki. 2) Właściwa władza lub inny kompetentny organ w każdym kraju powinien ustalić maksymalną długość okresu, dla którego można obliczać przeciętny czas pracy. 13.1) Mogą być przewidywane specjalne postanowienia dla prac, których ciągłość, z uwagi na swój charakter, powinna być zabezpieczona przez system kolejnych zmian. 2) Wspomniane postanowienia specjalne powinny być opracowane w taki sposób, ażeby przeciętny, normalny czas pracy przy pracach ciągłych nie przekraczał w żadnym przypadku normalnego czasu pracy ustalonego dla danej gałęzi działalności gospodarczej. C. WYJĄTKI 14. Właściwa władza lub inny kompetentny organ władzy w każdym kraju powinien określić, w jakich okolicznościach i w jakich granicach mogą być dopuszczone wyjątki od normalnego czasu pracy: a) stałe: i) dla prac z zasady dorywczych; ii) w pewnych wyjątkowych przypadkach, gdy leży to w interesie publicznym; iii) dla prac, które ze względów technicznych powinny być z konieczności wykonywane poza ustalonym ogólnie czasem pracy przedsiębiorstwa, jego części lub zmiany; b) czasowe: i) w przypadku zaistniałego lub grożącego zakładowi wypadku; ii) w przypadku konieczności wykonania pilnych prac przy maszynach lub narzędziach; iii) w przypadku działania siły wyższej; iv) dla sprostania przyrostowi nadzwyczajnych zadań; v) dla wyrównania utraconych godzin pracy wskutek przerw w pracy z powodu zaistniałych wypadków w sprzede, przerw w dostawie energii, złej pogody, niedoboru materiałów i środków transportu lub nieszczęśliwych zdarzeń; vi) w razie wydarzeń zagrażających bezpieczeństwu kraju; c) okresowe: i) dla przeprowadzenia dorocznej inwentaryzacji i opracowania bilansów rocznych; ii) dla wyspecyfikowanych prac o charakterze sezonowym. 15. W przypadkach, gdy normalny czas pracy jest dłuższy od 48 godzin tygodniowo, wówczas właściwa władza lub organ przed wydaniem upoważnienia do stosowania wyjątków w przypadkach przewidzianych w literach a) i) oraz iii), b) iv) oraz v), a także w c) i) oraz ii) ust. 14, powinien zbadać z największą uwagą, czy są one rzeczywiście niezbędne. D. GODZINY NADLICZBOWE 16. Wszystkie godziny przepracowane powyżej normalnego czasu pracy powinny być uważane za godziny nadliczbowe, jeżeli zgodnie ze zwyczajami nie są one uwzględniane przy obliczaniu należytego wynagrodzenia. 17. Pominąwszy przypadki działania siły wyższej, właściwa władza lub organ w każdym kraju powinien ustalić ogólny limit godzin nadliczbowych, jakie mogą być przepracowane w ramach pewnego okresu. 18. Przy zarządzeniu pracy w godzinach nadliczbowych należy uwzględniać należycie szczególną sytuację młodocianych w wieku poniżej 18 lat, kobiet w ciąży i matek karmiących oraz osób upośledzonych fizycznie. 19.1) Praca w godzinach nadliczbowych powinna być opłacana według wyższej lub wyższych stawek od tych, jakie są stosowane w normalnym czasie pracy. 2) Stawka lub stawki wynagrodzeń za godziny nadliczbowe powinny być ustalane przez właściwą władzę lub organ w każdym kraju, jednakże w żadnym przypadku stawka ta nie powinna być niższa od wymienionej w art. 6, ust. 2 Konwencji dotyczącej czasu pracy (przemysł), z 1919 r. E. KONSULTACJA Z PRACODAWCAMI I PRACOWNIKAMI 20.1) Właściwa władza powinna systematycznie konsultować się z najbardziej reprezentatywnymi organizacjami pracodawców i pracowników na temat zagadnień dotyczących stosowania niniejszego Zalecenia. 2) Konsultacje tego rodzaju powinny mieć miejsce w przedmiocie poniższych kwestii, chyba że unormowanie ich powierzone zostało właściwej władzy w każdym kraju: a) podejmowanie środków w związku z ust. 8; b) ustalanie maksymalnego czasu, do którego powinno się odnosić obliczanie przeciętnego czasu pracy zgodnie z ust. 12; c) wydawanie przepisów, zgodnie z ust. 13, dotyczących prac ciągłych, które z racji swego charakteru wymagają zabezpieczenia systemu kolejnych zmian; d) wyjątki wskazane w ust. 14; e) limitowanie i opłacanie godzin nadliczbowych zgodnie z ustępami 17 i 19. F. ŚRODKI KONTROLI 21. Dla skutecznego zastosowania środków podjętych w celu stopniowego skracania czasu pracy należy zgodnie z ustępami 4 i 5: a) podejmować odpowiednie kroki dla zabezpieczenia należytego stosowania postanowień dotyczących czasu pracy, w drodze odpowiedniej inspekcji lub za pomocą innych środków; b) zobowiązać pracodawców do informowania zainteresowanych pracowników za pomocą afiszów wywieszanych w zakładzie lub w każdy inny sposób zatwierdzony przez właściwą władzę: i) o godzinach rozpoczęcia i zakończenia pracy; ii) o godzinach rozpoczęcia i zakończenia pracy każdej zmiany w przypadku stosowania pracy zmianowej; iii) o przerwach na odpoczynek, których nie uważa się za część normalnego czasu pracy; iv) o dniach roboczych w tygodniu; c) zobowiązać pracodawców do rejestrowania, według wzoru zatwierdzonego przez właściwą władzę, czasu pracy, płac i godzin nadliczbowych dla każdego pracownika oraz do okazywania tego rejestru inspekcji na żądanie; d) podjąć środki do ustalenia takich sankcji, jakie mogłyby okazać się właściwe, w zależności od metody wprowadzania w życie postanowień niniejszego Zalecenia. G. POSTANOWIENIA OGÓLNE 22. Niniejsze Zalecenie w żadnym przypadku nie narusza ustawy, regulaminu, orzeczenia arbitrażowego, zwyczaju lub układu, ani toku rokowań między pracodawcami a pracownikami, które zapewniają lub zmierzają do zabezpieczenia bardziej korzystnych warunków dla pracowników. 23. Niniejsze Zalecenie nie ma zastosowania ani do rolnictwa, ani do transportu morskiego, jak również do rybołówstwa morskiego. Dla tych gałęzi gospodarki powinny być przewidziane specjalne postanowienia.