ZALECENIE Nr 151 MIĘDZYNARODOWEJ ORGANIZACJI PRACY dotyczące pracowników migrujących. Sesja Konferencji: 60 Konferencja Ogólna Międzynarodowej Organizacji Pracy, zwołana do Genewy przez Radę Administracyjną Międzynarodowego Biura Pracy i zebrana tam w dniu 4 czerwca 1975 r. na sześćdziesiątej sesji, uznając, że Wstęp do Konstytucji Międzynarodowej Organizacji Pracy wyznacza jej zadanie „ochrony interesów pracowników na wychodźstwie", przypominając postanowienia zawarte w Konwencji i Zaleceniu dotyczących pracowników migrujących (zrewidowanych), z 1949 r., i w Zaleceniu dotyczącym ochrony pracowników migrujących (kraje rozwijające się), z 1955 r., które zajmują się takimi zagadnieniami, jak: przygotowanie i organizacja migracji, usług społecznych, z których powinni korzystać pracownicy migrujący i ich rodziny, w szczególności przed wyjazdem i w czasie podróży, równość traktowania w różnych wyszczególnionych w nich zagadnieniach, unormowanie pobytu i powrotu pracowników migrujących i ich rodzin, przyjąwszy Konwencję dotyczącą pracowników migrujących (postanowienia uzupełniające), z 1975 r., uznając, że byłyby pożądane nowe normy w zakresie równości szans i traktowania polityki społecznej korzystnej dla migrantów, zatrudnienia oraz zamieszkania, postanowiwszy przyjąć niektóre wnioski dotyczące pracowników migrujących, która to sprawa stanowi piąty punkt porządku dziennego sesji, postanowiwszy, że wnioski te zostaną ujęte w formę zalecenia, przyjmuje dnia dwudziestego czwartego czerwca tysiąc dziewięćset siedemdziesiątego piątego roku następujące Zalecenie, które otrzyma nazwę: Zalecenie dotyczące pracowników migrujących, z 1975 r.: 1. Członkowie powinni stosować postanowienia niniejszego Zalecenia w ramach całokształtu polityki dotyczącej międzynarodowych ruchów migracyjnych dla celów zatrudnienia. Taka polityka migracyjna powinna być oparta na potrzebach ekonomicznych i społecznych krajów pochodzenia pracowników i krajów zatrudnienia, powinna ona brać pod uwagę nie tylko krótkoterminowe zapotrzebowanie na siłę roboczą i jej zasoby, ale również długoterminowe społeczne i ekonomiczne konsekwencje migracji, zarówno dla pracowników migrujących, jak i dla zainteresowanych wspólnot. I. RÓWNOŚĆ SZANS I TRAKTOWANIA 2. Pracownicy migrujący i członkowie ich rodzin, którzy znajdują się legalnie na terytorium Członka, powinni korzystać z efektywnej równości szans i traktowania z obywatelami krajowymi w zakresie: a) dostępu do służb poradnictwa zawodowego i zatrudnienia; b) dostępu do szkolenia zawodowego i do swobodnego wyboru zatrudnienia, stosownie do posiadanych przez nich zdolności do tego rodzaju szkolenia lub zatrudnienia, z uwzględnieniem kwalifikacji nabytych za granicą i w kraju zatrudnienia; c) awansowania stosownie do posiadanych kwalifikacji, doświadczenia, zdolności i pilności w pracy; d) zabezpieczenia zatrudnienia, możliwości uzyskania innego zatrudnienia, prac dorywczych i przekwalifikowania; e) wynagrodzenia za pracę równej wartości; f) warunków pracy, włączając w to czas trwania pracy, okresy wypoczynku, coroczne płatne urlopy, środki bezpieczeństwa i higieny pracy, jak również zabezpieczenia społecznego, usług i świadczeń socjalnych związanych z zatrudnieniem; g) przynależności do organizacji związkowych, korzystania z praw związkowych oraz wybieralności na stanowiska związkowe i do organów organizacji pracy, włączając w to organy reprezentujące pracowników w przedsiębiorstwach; h) pełnych praw członkowskich w spółdzielniach wszelkiego rodzaju; i) warunków życia, łącznie z mieszkaniem i korzystaniem z usług socjalnych, oświatowych oraz zdrowotnych. 3. Każdy Członek powinien zapewnić stosowanie zasad wyszczególnionych w ust. 2 niniejszego Zalecenia we wszystkich dziedzinach działalności podlegających kontroli władzy publicznej oraz zachęcać do stosowania tych zasad we wszystkich innych dziedzinach działalności za pomocą odpowiednich metod przystosowanych do warunków i zwyczajów krajowych. 4. Powinny być podjęte właściwe środki we współpracy z organizacjami pracodawców i pracowników oraz innymi zainteresowanymi instytucjami, aby: a) ułatwiać społeczeństwu zrozumienie i przyswojenie zasad wymienionych powyżej; b) rozpatrywać skargi o nieprzestrzeganie tych zasad i usuwać wszelkie przejawy działalności uznanej za sprzeczną z nimi, drogą pojednania lub za pomocą innych odpowiednich środków. 5. Każdy Członek powinien zapewnić, aby ustawodawstwo krajowe, dotyczące zamieszkania na jego terytorium, było stosowane w taki sposób, aby legalne korzystanie z praw zagwarantowanych na mocy tych zasad nie było powodem do nieodnowienia pozwolenia na zamieszkanie albo do wydalenia, i nie było naruszane przez groźbę zastosowania takich środków. 6. Każdy Członek może: a) uzależnić swobodny wybór zatrudnienia, zapewniając przy tym prawo do mobilności przestrzennej, od warunku legalnego zamieszkiwania w kraju w celu zatrudnienia podczas ustalonego okresu, nie przekraczającego 2 lat, a w przypadku jeśli zgodnie z ustawodawstwem konieczne jest zawarcie umowy o pracę, obejmującej okres krótszy niż 2 lata - od warunku wygaśnięcia pierwszej umowy o pracę; b) ustalić warunki uznania kwalifikacji zawodowych, łącznie ze świadectwami i dyplomami uzyskanymi za granicą, po odpowiednim skonsultowaniu się z reprezentatywnymi organizacjami pracodawców i pracowników; c) ograniczyć dostęp do określonych kategorii zatrudnienia i do stanowisk, jeżeli jest to niezbędne w interesie państwa. 7. 1) W celu umożliwienia pracownikom migrującym i ich rodzinom korzystania w pełni z ich praw i możliwości w zakresie zatrudnienia i wykonywania zawodu, należy podjąć wszelkie niezbędne środki, w konsultacji z reprezentatywnymi organizacjami pracodawców i pracowników, zmierzające do: a) poinformowania ich, w miarę możności, w ich ojczystym języku, a jeżeli jest to niemożliwe, w języku, który jest dla nich zrozumiały, o prawach, jakie im przysługują na podstawie ustawodawstwa i praktyki krajowej w sprawach poruszonych w ust. 2 niniejszego Zalecenia; b) polepszenia znajomości języka lub języków kraju zatrudnienia, w miarę możności, podczas czasu wynagradzanego; c) ułatwienia im, w sposób ogólny, przystosowania się do społeczeństwa kraju zatrudnienia oraz udzielenia pomocy pracownikom migrującym i ich rodzinom, w celu zachęcenia ich do wysiłków zmierzających do zachowania ich narodowej i etnicznej tożsamości, jak również więzów kulturalnych z krajem pochodzenia, włączając w to umożliwienie ich dzieciom nauki w języku ojczystym. 2) W przypadku zawarcia przez Członków między sobą umów dotyczących zbiorowego werbunku pracowników, powinni oni podjąć wspólnie niezbędne środki przed odjazdem migrantów z krajów pochodzenia, w celu zapoznania ich z językiem kraju zatrudnienia, jak również z jego środowiskiem ekonomicznym, społecznym i kulturalnym. 8. 1) Nie naruszając środków przewidzianych w celu zapewnienia, aby pracownicy migrujący i ich rodziny zostali wpuszczeni w granice terytorium jakiegoś państwa i tam zatrudnieni zgodnie z odpowiednim ustawodawstwem, w przypadku gdy to ustawodawstwo nie było przestrzegane, należy podjąć, możliwie jak najszybciej, odpowiednią decyzję, aby pracownik migrujący wiedział, czy jego sytuacja może zostać uregulowana. 2) Pracownicy migrujący, których sytuacja została uregulowana, powinni korzystać z wszelkich praw, jakie zgodnie z ust. 2 niniejszego Zalecenia przyznane są pracownikom migrującym, którzy zostali wpuszczeni w granice terytorium Członka zgodnie z przepisami. 3) Pracownicy migrujący i ich rodziny, których sytuacja nie została uregulowana lub nie może być uregulowana, powinni korzystać z równości traktowania w zakresie uprawnień wynikających z ich obecnego lub uprzedniego zatrudnienia odnośnie do wynagrodzenia, zabezpieczenia społecznego i innych uprawnień, jak również odnośnie do przynależności do organizacji związkowych i korzystania z praw związkowych. 4) W przypadku sporu dotyczącego uprawnień wymienionych w poprzednim ustępie, pracownik będzie miał możliwość dochodzenia swych praw przed właściwym organem osobiście bądź poprzez swoich przedstawicieli. 5) W przypadku wydalenia pracownika, lub jego rodziny, koszty z tym związane nie będą ich obciążać. II. POLITYKA SPOŁECZNA 9. Każdy Członek powinien, w konsultacji z reprezentatywnymi organizacjami pracodawców i pracowników, opracować i stosować politykę społeczną dostosowaną do warunków i praktyk krajowych w taki sposób, aby pracownicy migrujący i ich rodziny były w stanie korzystać z udogodnień, z jakich korzystają obywatele danego państwa uwzględniając, bez naruszania zasady równości szans i traktowania, szczególne potrzeby, jakie mogą mieć do czasu przystosowania się do życia w społeczeństwie kraju zatrudnienia. 10. Aby polityka ta, możliwie w pełni, odpowiadała rzeczywistym potrzebom pracowników migrujących i ich rodzin, powinna się opierać, w szczególności, na analizie warunków przeważających nie tylko na terytorium Członka, ale również w kraju pochodzenia imigrantów. 11. Polityka ta powinna uwzględniać możliwie szeroki i równomierny podział kosztów społecznych wynikających z ruchów migracyjnych dla całego społeczeństwa kraju zatrudnienia, w szczególności dla tych, którzy odnoszą największe korzyści z pracy migrantów. 12. Polityka ta powinna być okresowo badana na nowo, oceniana i w razie potrzeby zmieniana. 13. 1) Rządy krajów zatrudnienia i krajów pochodzenia powinny podjąć wszelkie możliwe środki w celu ułatwienia, możliwie szybkiego, łączenia rodzin pracowników migrujących. Środki te powinny obejmować ustawodawstwo oraz niezbędne porozumienia dwustronne i wielostronne. 2) Przed dokonaniem połączenia rodziny byłoby konieczne, aby pracownik uzyskał dla swej rodziny odpowiednie mieszkanie, które odpowiadałoby kryteriom normalnie stosowanym wobec pracowników krajowych kraju zatrudnienia. 14. Środki, jakie powinny być podjęte w celu ułatwienia łączenia rodzin, powinny być konsultowane z przedstawicielami wszystkich zainteresowanych ośrodków, a zwłaszcza przedstawicielami pracodawców i pracowników; należy dążyć do współpracy z nimi w celu zapewnienia realizacji tych środków. 15. Członkami rodziny pracownika migrującego, w rozumieniu postanowień niniejszego Zalecenia, dotyczącego łączenia rodzin, jest współmałżonka oraz dzieci, ojciec i matka, jeśli są na jego utrzymaniu. 16. W celu ułatwienia możliwie jak najszybszego łączenia rodzin, zgodnie z ust. 13 niniejszego Zalecenia, każdy Członek powinien uwzględniać w pełni potrzeby pracowników migrujących i ich rodzin, w szczególności w swej polityce budownictwa mieszkaniowego, pomocy w uzyskaniu mieszkania i rozwoju odpowiednich usług mieszkaniowych. 17. Jeżeli pracownik migrujący zatrudniony w jakimś kraju co najmniej rok nie może połączyć się w tym kraju ze swą rodziną, powinien on mieć prawo do: a) udania się do kraju, w którym przebywa jego rodzina, podczas corocznego płatnego urlopu, do którego jest uprawniony na podstawie ustawodawstwa i praktyki kraju zatrudnienia, nie tracąc podczas nieobecności jakichkolwiek praw nabytych lub w toku nabywania, a w szczególności nie tracąc swego zatrudnienia lub prawa zamieszkania; albo b) przyjęcia wizyty swej rodziny na okres odpowiadający co najmniej okresowi płatnego urlopu rocznego, do którego jest uprawniony. 18. Należy rozważyć możliwość udzielenia pomocy finansowej pracownikowi migrującemu w zakresie kosztów podróży wymienionych w poprzednim ustępie lub zmniejszenia normalnych kosztów podróży, na przykład przez zorganizowanie podróży zbiorowych. 19. Nie naruszając korzystniejszych postanowień, jakie mogłyby mieć zastosowanie, osoby dopuszczone, zgodnie z międzynarodowymi porozumieniami w sprawie swobodnego przemieszczania się pracowników, powinny korzystać ze środków przewidzianych w ustępach 13 do 18 niniejszego Zalecenia. B. OCHRONA ZDROWIA PRACOWNIKÓW MIGRUJĄCYCH 20. Należy podjąć wszelkie właściwe środki, aby zapobiec jakimkolwiek specjalnym zagrożeniom dla zdrowia pracowników migrujących, na które mogliby oni być narażeni. 21. 1) Należy dołożyć wszelkich starań, aby zabezpieczyć uzyskanie przez pracowników migrujących odpowiedniego szkolenia i instruktażu w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy w związku z praktycznym szkoleniem lub innym przygotowaniem do pracy, w miarę możliwości łącznie z nimi. 2) Ponadto, pracownik migrujący powinien, podczas płatnego czasu pracy i natychmiast po rozpoczęciu swego zatrudnienia, zostać poinformowany, w dostateczny sposób, w swym ojczystym języku, a jeśli to nie jest możliwe, w języku, który jest mu znany, o podstawowych przepisach ustawodawstwa i postanowień układów zbiorowych dotyczących ochrony pracowników i zapobiegania wypadkom, jak również o regulaminie i postępowaniu w sprawie bezpieczeństwa, obowiązujących w tego rodzaju pracy. 22. 1) Pracodawcy powinni podjąć wszelkie środki, będące w ich mocy, w celu zapewnienia, aby pracownicy migrujący dokładnie zrozumieli instrukcje, ostrzeżenia, symbole i inne znaki dotyczące zagrożenia dla bezpieczeństwa i zdrowia podczas pracy. 2) Jeżeli z powodu niedostatecznej znajomości przez pracowników migrujących procesów wytwórczych lub na skutek trudności językowych, albo z jakiegoś innego powodu, szkolenie lub instruktaż udzielone innym pracownikom są dla nich niewystarczające, należy podjąć specjalne środki zapewniające im pełne zrozumienie. 3) Członkowie powinni posiadać odpowiednie ustawodawstwo w celu realizacji zasad wymienionych w poprzednim ustępie oraz zapewnić możliwość stosowania sankcji administracyjnych, cywilnych i karnych, jeśli pracodawcy lub inne osoby, albo organizacje odpowiedzialne w tym zakresie, nie przestrzegają tego ustawodawstwa. C. USŁUGI SOCJALNE 23. Zgodnie z postanowieniami przewidzianymi w ust. 2 niniejszego Zalecenia pracownicy migrujący i ich rodziny powinni korzystać z działalności usług socjalnych i mieć do nich dostęp na tych samych warunkach co obywatele kraju zatrudnienia. 24. Ponadto, usługi socjalne powinny móc zabezpieczyć pracownikom migrującym i ich rodzinom następujące funkcje: a) zapewnić wszelką pomoc pracownikom migrującym i ich rodzinom w celu przystosowania się przez nich do środowiska gospodarczego, społecznego i kulturalnego kraju zatrudnienia; b) pomóc pracownikom migrującym i ich rodzinom: w uzyskaniu informacji i porad od odpowiednich instytucji, na przykład dostarczając im pomocy w tłumaczeniu, w wypełnianiu formalności administracyjnych lub innych, w całkowitym wykorzystaniu usług i ułatwień istniejących w takich dziedzinach, jak: nauczanie, szkolenie zawodowe, nauka języków, służba zdrowia i zabezpieczenie społeczne, mieszkanie, transport i wypoczynek, przy czym rozumie się, że pracownicy migrujący i ich rodziny powinni, jeśli to możliwe, mieć prawo porozumiewania się w ich własnym języku lub w innym języku, który jest im znany, z władzami publicznymi kraju zatrudnienia, w szczególności w zakresie pomocy prawnej i procedury sądowej; c) dopomagać władzom i instytucjom zajmującym się warunkami życia i pracy pracowników migrujących i ich rodzin przy ustalaniu i realizacji ich potrzeb; d) dostarczać właściwym władzom informacji, a w odpowiednich przypadkach porad, w celu wypracowania, realizacji i oceny polityki społecznej dotyczącej pracowników migrujących; e) dostarczać informacji kolegom z pracy, mistrzom oraz inspektorom odnośnie do sytuacji i problemów pracowników migrujących. 25. 1) Usługi socjalne wymienione w ust. 24 niniejszego Zalecenia mogłyby być zapewniane, zgodnie z warunkami i praktyką krajową, przez władze publiczne, przez uznane organizacje lub instytucje działające dla celów niezarobkowych, lub przez połączenie jednych lub drugich. Na władzach publicznych powinna spoczywać odpowiedzialność ogólna za zapewnienie, aby usługi wymienione wyżej były do dyspozycji pracowników migrujących i ich rodzin. 2) Należy czynić pełny użytek z usług, które są lub mogą być zorganizowane dla obywateli kraju zatrudnienia przez władze, organizacje lub instytucje, łącznie z organizacjami pracodawców i pracowników. 26. Każdy Członek powinien podjąć wszelkie niezbędne środki, aby usługi socjalne wymienione w ust. 24 niniejszego Zalecenia dysponowały dostatecznymi zasobami i posiadały odpowiednio wyszkolony personel. 27. Każdy Członek powinien popierać współpracę i koordynację między różnymi rodzajami usług socjalnych na jego terytorium i w odpowiednich przypadkach między tymi usługami a usługami socjalnymi innych krajów, przy czym ta współpraca i koordynacja nie zwalnia państw od odpowiedzialności w tej dziedzinie. 28. Każdy Członek powinien organizować okresowe spotkania umożliwiające wymianę informacji i doświadczeń na płaszczyźnie ogólnokrajowej, regionalnej lub lokalnej, albo w odpowiednich przypadkach w działach gospodarki zatrudniających znaczne liczby pracowników migrujących, przy czym powinien on zachęcać do organizowania takich spotkań; ponadto powinien on rozważyć możliwość organizowania wymiany informacji i doświadczeń z innymi krajami zatrudnienia, jak również z krajami pochodzenia pracowników migrujących. 29. Organizacja różnego rodzaju usług socjalnych, o których mowa, powinna być konsultowana z przedstawicielami wszystkich zainteresowanych ośrodków, a zwłaszcza przedstawicielami pracodawców i pracowników oraz należy dążyć do współpracy z nimi w celu uzyskania zamierzonych celów. III. ZATRUDNIENIE I ZAMIESZKANIE 30. Zgodnie z postanowieniami ust. 18 Zalecenia dotyczącego pracowników migrujących (zrewidowanego), z 1949 r., stwierdzającymi, że Członkowie powinni powstrzymać się, jeśli to jest możliwe, od wydalenia ze swego terytorium, z powodu niedostatecznych dochodów lub sytuacji na rynku zatrudnienia, pracownika migrującego dopuszczonego zgodnie z przepisami, przy czym utrata zatrudnienia przez takiego pracownika migrującego nie powinna sama w sobie powodować wycofania zezwolenia na zamieszkanie. 31. Pracownik migrujący, który utracił zatrudnienie, powinien otrzymać dostateczny czas na znalezienie innego zatrudnienia, odpowiadający co najmniej okresowi, w którym mógłby korzystać ze świadczeń na wypadek bezrobocia; odpowiednio do tego powinno być przedłużone zezwolenie na zamieszkanie. 32. 1) Pracownik migrujący, który zgodnie z procedurą będącą do jego dyspozycji złożył odwołanie przeciwko zwolnieniu, powinien otrzymać dostateczny czas na uzyskanie ostatecznej decyzji. 2) Jeżeli zostanie stwierdzone, że zwolnienie z pracy nie było uzasadnione, pracownik migrujący powinien korzystać z tych samych uprawnień co pracownicy krajowi w zakresie ponownego zatrudnienia, odszkodowania za straty w zarobkach lub innych płatnościach wynikających z nieuzasadnionego zwolnienia lub uzyskania nowego zatrudnienia, z prawem do odszkodowania. Jeżeli pracownik migrujący nie został ponownie zatrudniony w poprzednim miejscu pracy, powinien on otrzymać dostateczny czas na znalezienie nowego zatrudnienia. 33. Każdy pracownik migrujący, w stosunku do którego wydano nakaz wydalenia, powinien mieć prawo do odwołania się do instancji administracyjnej lub sądowej, zgodnie z warunkami ustalonymi w ustawodawstwie krajowym. Odwołanie powinno spowodować wstrzymanie wykonania nakazu wydalenia, z zastrzeżeniem właściwie uzasadnionych wymogów bezpieczeństwa narodowego lub porządku publicznego. Pracownik migrujący powinien korzystać z pomocy prawnej na tej samej zasadzie co pracownicy krajowi i powinien mieć prawo do skorzystania z pomocy tłumacza. 34. 1) Każdy pracownik migrujący, opuszczający kraj zatrudnienia, powinien mieć prawo, niezależnie od legalności swego pobytu w tym kraju, do: a) zaległej kwoty wynagrodzenia należnego za wykonaną przez niego pracę, łącznie z normalnie przysługującą na zakończenie umowy o pracę, odprawą; b) świadczeń, które przysługiwałyby mu z tytułu wypadku przy pracy i chorób zawodowych; c) zgodnie z praktyką krajową, do: i) odszkodowania wyrównawczego za nabyty, ale nie wykorzystany, roczny urlop; ii) zwrotu składek na ubezpieczenie społeczne, które zgodnie z ustawodawstwem krajowym lub porozumieniami międzynarodowymi nie dały lub nie dadzą praw do świadczeń na jego korzyść; rozumie się przy tym, że jeśli składki nie stwarzają prawa do świadczeń, należy poczynić wszelkie wysiłki w celu zawarcia umów dwustronnych lub wielostronnych umożliwiających ochronę praw migrantów. 2) W przypadku sporu, odnośnie do należności wymienionych w poprzednim punkcie, pracownik powinien mieć możliwość przedstawienia swej sprawy właściwej instytucji i korzystać z równości traktowania w zakresie pomocy prawnej.